Gwałt - jak pomóc po...

Szczegóły

Nadrzędna kategoria: ROOT

Kategoria: Jak pomóc?

      Psychologiczny aspekt terminu gwałt łączy w sobie groźbę lub/i siłę fizyczną mającą na celu uzyskanie seksualnej relacji z osobą wbrew jej woli. Gwałt niesie za sobą ciężar w postaci upokorzenia i zdegradowania personalnego osoby poszkodowanej w wyniku działania. Gwałt to cios dla ciała i duszy.

Reakcja ofiary na gwałt charakteryzuje się zmiennym przejawem. Popularna jest reakcja przebiegająca w trzech fazach.

 Bezpośrednio po wydarzeniu występuje pierwsza faza - szoku i odrętwienia. Czas utrzymanie tej fazy jest zróżnicowany może trwać od kilku godzin do dwóch tygodni. Osoba, która doświadczyła gwałtu jest przerażona, zdarza się, że nie może uwierzyć w to co miało miejsce, może mieć odczucie jakby nie uczestniczyła w przebiegu zdarzeń, a jedynie obserwowała zajście, odczuwa strach przed sprawcą. Bywa, że obawiając się reakcji otoczenia. Osoba bierze pod uwagę, że usłyszy: zarzuty, które uruchamia w niej poczucie winy np. po co tam szłaś, sprowokowałaś. W tym miejscu chcielibyśmy jednoznacznie zwrócić uwagę na ciężar odpowiedzialności, który zdecydowanie jest po stronie sprawcy, bez względu na to gdzie ofiara poszła, jak była ubrana itd. Nikt nie ma prawa zmuszać to czynności seksualnych bez zgody drugiej osoby. Często sama pokrzywdzona obwinia się za zaistniałą sytuację (mogłam to przewidzieć, jak mogłam być taka naiwna itp.). W tej fazie ofiary zmagają się z poczuciem własnej bezradności, winy, lęku, odczuwają wstyd, głębokie upokorzenie. W tym momencie niewłaściwe zachowanie np osób przesłuchujących osobę może doprowadzić do wtórnej wiktymizacji, wywołując poczucie winy, powtórne zranienie osoby, która doznała krzywdy.

Część kobiet może w tym okresie być nienaturalnie spokojna. Ich zachowanie może przypominać stan jakby nic się nie stało. Co może spowodować niezrozumienie ze strony osób bliskich. Jest to naturalna reakcja na traumatyczne przeżycie, uruchomione wówczas zostają mechanizmy obronne (które chronią przed przeżywaniem negatywnych, bolesnych dla osoby zdarzeń).

Dezorientacja

Po okresie bezpośredniego następstwa gwałtu, następuje faza druga - dezorientacja. W tym okresie mogą pojawić się stany lękowe, depresyjne, dotychczasowy porządek życia uległ zmianie, możliwe, że w gruzach legły wartości, poczucie sprawczości. Osoby zadają sobie pytania: jak dalej żyć, jak zaufać innemu człowiekowi (w części sprawcami gwałtów są osoby bliskie, znajome). Osoby poszkodowane mogą zacząć unikać kontaktów z ludźmi. Podejmują próby zapomnienia sytuacji związanej z gwałtem. Faza ta może trwać kilka miesięcy - istnieje ryzyko samobójstwa, nadużywania alkoholu lub leków.

Reorganizacja

Kolejna faza - reorganizacji. Powrót do równowagi może być procesem stopniowym, możliwe, że będzie trwał latami. Osoba skrzywdzona powraca do normalnego rytmu życia. Gwałt zaczyna postrzegać jako incydent należący do przeszłości. Powracają plany, marzenia o bliskości drugiego człowieka, pomimo nieufności do mężczyzn, która być może pozostanie na długo.

Co na to rodzina?

Reakcja rodziny, najbliższych, relacje jakie osoba poszkodowana ma z najbliższym otoczeniem to jeden z istotniejszych czynników mający wpływ na powrót do równowagi po gwałcie. Rodzina osoby zgwałconej najczęściej jest sytuacją zaskoczona, wstrząśnięta, szczególnie gdy sprawcą jest osoba z otoczenia, osoba, która być może darzona była zaufaniem. Rodzina często szuka upustu dla swojej złości, bólu i frustracji. Zdarza się, że osoby z najbliższego otoczenia obwiniają się, nie chcą poruszać bolesny temat bojąc się, że zrobią przykrość osobie, która została zraniona. Szukając najlepszej formy pomocy należy zwrócić uwagę na dwa elementy: wsparcie i okazanie zrozumienia (jest to dla ofiary ciężkie przeżycie, należy pominąć pocieszenia w stylu "będzie dobrze" "pozbierasz się"). Drugi element to uświadomienie osobie poszkodowanej, że nie ona jest odpowiedzialna za to co się wydarzyło. Bez względu na to w jakich okolicznościach doszło do gwałtu, nikt nie miał prawa wymusić siłą czynności seksualnych. Odpowiedzialność spoczywa na sprawcy. Czasami rodzina nie przyjmuje, wręcz zaprzecza faktowi zgwałcenia. Powoduje to zwiększenie poczucia izolacji i zagubienia ofiary.

Jak pomóc zgwałconej kobiecie?

Pomoc bezpośrednio po zdarzeniu ma ogromną wagę; najczęściej kobieta otrzymuje ją na pogotowiu, policji, albo też w ośrodku interwencji kryzysowej. Zazwyczaj ofiara jest przerażona, pełna obaw, że napastnik może powrócić.

Pierwsza pomoc powinna obejmować: ˇ

• przeprowadzenie badania lekarskiego - dobrze, jeśli robi to kobieta;
  badanie musi być wykonane w kierunku wykluczenia ciąży oraz zakażeń przenoszonych drogą płciową, a także zabezpieczenia ewentualnych śladów dokonanego czynu,
• cierpliwe, pełne empatii wysłuchanie przedstawionej przez ofiarę wersji zdarzeń,
• zapewnienie, że ofiara znajduje się w bezpiecznym miejscu i że nic jej nie grozi,
• dawanie jasnych poleceń i spokojne wyjaśnienie procedury postępowania,
• pozostawanie razem z ofiarą, gdy przejawia ona silny lęk i niepokój,
• zachęcanie do podzielenia się swoimi uczuciami, myślami i okazanie pełnej akceptacji,
• pozostawienie możliwości podejmowania prostych decyzji (dotyczących tego, co w danej chwili ofiara chce zrobić),
• pomoc w zrozumieniu i akceptacji faktu, że kobieta nie jest winna temu, co się wydarzyło, utwierdzenie jej w tym, że gwałt jest przestępstwem i że to sprawca ponosi całą odpowiedzialność za swój czyn,
• wspólne zaplanowanie dalszego wsparcia, udzielenie ofierze informacji o pomocy prawnej i psychologicznej.

Stres pourazowy czyli PTSD

Z przeprowadzonych badań wynika, że 80% ofiar gwałtu cierpi na zespół stresu pourazowego (post-traumatic stress disorder - PTSD). Najistotniejszą cechą tego zespołu jest pojawienie się charakterystycznych objawów w następstwie obciążającego psychicznie wydarzenia, które amerykańska klasyfikacja DSM-III-R określa jako "wykraczające poza zakres zwykłych ludzkich doświadczeń".

Charakterystyczne objawy PTSD to:

• powtórne przeżywanie stresującego wydarzenia
• natarczywe wspomnienia,powracające koszmarne sny o wydarzeniu,
• nagłe uczucie, jakby wydarzenie znów miało miejsce,
• silne napięcie wywołane każdym wspomnieniem o wydarzeniu, czy też przedmiotem, który się z tą rzeczą kojarzy.
• Uporczywe unikanie bodźców związanych z wydarzeniem lub ogólna utrata wrażliwości na bodźce
• unikanie myśli lub uczuć związanych z gwałtem,
• unikanie działań lub sytuacji, które mogłyby wywołać dramatyczne wspomnienie,
• niepamięć wydarzenia,
• utrata zainteresowań ważnymi czynnościami, np. pracą, szkołą,
• uczucie obojętności lub chłodu,
• poczucie braku perspektyw na przyszłość.
• utrzymujące się objawy zwiększonego pobudzenia
• trudności z zasypianiem lub snem,
• drażliwość lub wybuchy gniewu,
• trudności w koncentrowaniu się,
• nadmierna czujność,
• przesadne reakcje na bodźce.

O PTSD można mówić, gdy powyższe objawy trwają przynajmniej jeden miesiąc. Traktuje się je jako normalny adaptacyjny proces reakcji na nienormalną sytuację.

Terapia PTSD

Powinna być krótkotrwała, skoncentrowana na traumatycznej sytuacji i reakcjach kobiety na gwałt. Zasadniczym celem terapii jest doprowadzenie ofiary do stanu funkcjonowania sprzed traumatycznego wydarzenia. Ważny element procesu zdrowienia i terapii ofiar gwałtu stanowi odbudowa pozytywnego obrazu siebie oraz odzyskanie poczucia kontroli i własnej skuteczności. Wpływa to na zmniejszenie poczucia bezradności i sprzyja przekonaniu, że ma się kontrolę nad tym, co się dzieje - przeświadczenie takie daje poczucie większego bezpieczeństwa.

Pracując z ofiarami gwałtu, można zastosować następujące strategie:
1. Wspieranie adaptacyjnych zasobów radzenia sobie z trudnymi sytuacjami.
Bardzo ważne jest nawiązanie dobrej i budującej relacji terapeutycznej, tak by ofiara bez obaw mogła podzielić się swoimi traumatycznymi przeżyciami. Warto zachęcać kobietę do mówienia o tym, co się stało, do zajmowania się sobą, do odpoczynku, do szukania ludzi i miejsc, w których czuje się bezpiecznie. Warto, by kobieta pozwoliła sobie na "specjalne traktowanie", by robiła rzeczy, które poprawiają jej samopoczucie (np. kąpiel, oglądanie telewizji, czytanie itd.).
2. Traktowanie normalnie tego, co jawi się jako zaburzenie.
Ofiary mogą nie rozumieć swoich reakcji (np. silnie powracających wspomnień, nagłego rozbicia, odrętwienia). Warto wyjaśniać kobiecie, że jej reakcje są normalną odpowiedzią na to, co się wydarzyło, i że dolegliwości zmniejszą się z czasem. Zazwyczaj działa to uspokajająco i sprawia, że objawy PTSD nie stają się kolejnym źródłem cierpienia i zmartwień.
3. Dodawanie odwagi.
Ofiary mają tendencję do ucieczki od sytuacji traumatycznej, jaką był gwałt. Próbują odciąć się od uczuć, wspomnień czy rozmów związanych z tym zdarzeniem. Dążenie to warto ograniczyć do minimum, gdyż ofiara powinna mieć możliwość przetworzenia, odreagowania swego trudnego doświadczenia.

Na sali sądowej

Ważną decyzją, przed którą prędzej czy później stanie ofiara gwałtu, będzie rozstrzygniecie, czy wszcząć kroki prawne. Pamiętajmy - decyzję tę musi podjąć ona sama. Jeśli rozważa taką możliwość, powinna zostać rzetelnie poinformowana o tym, jak wygląda procedura sądowa. Musi wiedzieć, że na sali sądowej będzie musiała zrelacjonować szczegółowo okoliczności, w których doszło do gwałtu. Podczas składania zeznań może być atakowana przez adwokata sprawcy, ośmieszana i oskarżana o sprowokowanie jego klienta. Niestety, często się zdarza, że sam proces sądowy jest równie traumatyczny co sam gwałt. Niewątpliwie jednak proces może przyczynić się do szybszego powrotu do równowagi pokrzywdzonej kobiety - odzyska ona poczucie mocy i sprawstwa: nie byłam w stanie się obronić, ale mogę to zrobić teraz. Obecność osób bliskich, mądre towarzyszenie na sali sądowej i poza nią to podstawy powrotu skrzywdzonej kobiety do zdrowia.

Bibliografia:

Mufson Susan, Kranz Rachel, Gwałt na randce, Warszawa 1996, wyd. Elma Books.
O'Toole Laura, Schiffman Jessica, Przemoc. Uraz psychiczny i powrót do równowagi, Gdańsk 1999, wyd. GWP.
Starowicz Zbigniew Lew, Przemoc seksualna, Warszawa 1992, wyd. Jacek Santorski & CO Agencja Wydawnicza.
Poznaj swoje prawa... jeśli jesteś ofiarą gwałtu, w: "Poradnik prawny dla kobiet", Warszawa 1999, wyd. Centrum Praw Kobiet.