Czy agresja rośnie razem z ciałem?

Szczegóły

Nadrzędna kategoria: ROOT

Kategoria: Zdrowie psychiczne

Źródła nadmiernej agresji

Agresywne zachowanie się dzieci i młodzieży bywa następstwem oddziaływania wielu czynników, z jakimi dziecko styka się w ciągu swojego życia. Jeden z najbardziej rozpowszechnionych poglądów za zagadnienie przyczyn agresji wiąże się z domniemaniem, że jest ona przede wszystkim wynikiem wadliwego oddziaływania środowiska rodzinnego. Liczni autorzy zajmujący się tą problematyką przytaczają w swych badaniach szereg szczegółowych czynników występujących w środowisku rodzinnym i związanych z agresją, jak np. styl wychowania w rodzinie, alkoholizm rodziców, zachowanie agresywne rodziców, stosowanie surowych kar wobec dzieci, pozwalanie na agresję, zachęcanie do agresji i wiele innych.
Na rozwój dziecka i jego zachowanie, zdaniem Z. Skornego, mogą wpływać w życiu rodzinnym takie czynniki jak: nieszczęśliwy wypadek, śmierć jednego z członków rodziny, gwałtowny konflikt czy niespodziewana rozłąka z rodzicami. Autor twierdzi, iż czynniki te wywierają szczególnie niekorzystny wpływ na dziecko wtedy, gdy łączy je silne więzy uczuciowe z członkiem rodziny. Według L. Kirwil wpływ na powstanie agresji u dzieci ma klimat rodziny, w której się wychowują. Jej zdaniem podstawowymi własnościami klimatu są spójność, oraz plastyczność relacji między członkami rodziny. Przez spójność autorka rozumie odczuwanie przez wszystkich członków rodziny emocjonalnej i behawioralnej wspólnoty; wspólnotę tę określa jako wzajemna wspieranie się, harmonię, przyjaźń, oraz brak konfliktów pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny. Z kolei plastyczność rodziny to zdolność do zmieniania swojej struktury organizacyjnej w odpowiedzi na najważniejsze wydarzenia, zachodzące wewnątrz rodziny i poza nią. Autorka stwierdziła, iż wzrastanie w czasie wkraczania w wiek dorastania w klimacie rodziny ograniczającym możliwości intensyfikacji roli płci, specyficznej dla dziecka, prowadzi do manifestacji agresji przez dziecko w fazie wczesnej adolescencji.
Dosyć konkretnie i szczegółowo o czynnikach środowiska rodzinnego, mających wpływ na postawę dzieci pisze E. Jackowska. Wymienia ona między innymi; czynniki ekonomiczno – społeczne, określające pozycję społeczną rodziny jak warunki bytowe, poziom dochodów, sytuacja mieszkaniowa. Czynniki kulturowe określające poziom kultury życia codziennego jak wykształcenie rodziców, wzorzec kulturowy obowiązujący w rodzinie, zasady wychowania dzieci i sposób spędzania czasu wolnego. Czynniki pedagogiczne określające metody i środki stosowane w wychowaniu dzieci a także wymienia czynniki psychiczno – społeczne określające strukturę rodziny i stosunki wewnątrzrodzinne.
Środowisko rodzinne wywiera decydujący wpływ na rozwój społecznej osobowości dziecka. Badania dotyczące problemu zaspakajania potrzeba w rodzinie wykazały, że istnieje związek między zachowaniem agresywnym dzieci i młodzieży, a nie zaspokajaniem potrzeb biologicznych i przede wszystkim psychicznych, takich jak miłość i bezpieczeństwo. Atmosfera wychowawcza domu rodzinnego wytwarza pewien specyficzny klimat, który albo sprzyja rozwojowi psychicznemu lub go hamuje. Mówiąc o atmosferze wychowawczej mamy na myśli styl wychowania – przejawiający się stosunkiem rodziców do dzieci, sposobami nagradzania i karania oraz znajomością potrzeb dziecka.

Badania wielu autorów dowiodły, iż istotnym czynnikiem wpływającym na powstawanie zachowań agresywnych jest styl wychowania w rodzinie. Wśród wyodrębnionych w literaturze systemów wychowawczych można wyróżnić takie, które wpływają pozytywnie na rozwój osobowości dziecka, które są dla psychiki dziecka szkodliwe. Najczęściej wyróżniane są style wychowawcze: demokratyczny, autokratyczny, liberalny, okazjonalny i niekonsekwentny. W stylu demokratycznym naczelną zasadą jest poszanowanie praw wszystkich członków rodziny. Zakres obowiązków przywilejów jest dla każdego ustalony przez rodziców dzieci. Rodzice uczą się poszanowania pracy, szanują pracę dziecka, rozwijają jego aktywność, współdziałają z nim, cieszą się z jego sukcesów, sukcesów razie porażki wspierają radę lub zachęcają. Demokratyczny styl wychowania używa sięga najbardziej korzystny dla rozwoju osobowości dziecka.
Założeniem stylu autokratycznego jest stwierdzenie, że rodzice zawsze mają rację a obowiązkiem dziecka jest bezwzględne posłuszeństwo. Decyzje w sprawach rodziny i dzieci podejmują rodzice. Rodzice karzą dziecko za wszelkie wykroczenia w przekonaniu, że tylko surowe kary przynoszą najlepsze efekty w wychowaniu. Dziecko żyje obok rodziców, wciąż przez nich strofowane i zmuszane do posłuszeństwa. W rodzinie autokratycznej, kary, nagrody i inne środki wychowawcze stosuje się konsekwentnie i dziecko zdaje sobie sprawę, że nie ma od nich odwołania. Wie też, że rodzice kontrolują jego postępowania i żadne wykroczenia nie ujdzie ich uwadze. Zdaniem M. Przetecznikowej, autokratyczny styl wychowania, zwłaszcza w jego skrajnej postaci, nie sprzyja na ogół osiąganiu pozytywnych efektów w dziedzinie kształtowania osobowości dziecka. Dzieci przyzwyczajone do bezwzględnego posłuszeństwa, a darzące rodziców uczuciem przejmują często wzorce postępowania rodziców, zachowują się despotycznie i okrutnie wobec młodszych lub starszych kolegów. Z kolei inne, zdaniem autorki, są zastraszanie i uleganie, a jeszcze inne buntują się przeciw ustawicznemu przymusowi i stają się agresywne w sposób jawny lub ukryty.
Z pozostawieniem dziecku całkowitej swobody wiąże się styl wychowania liberalnego. Rodzice nie hamują aktywności dziecka i spełniają wszystkie zachcianki, okazują zainteresowanie jego sprawami wtedy, gdy samo tego żąda. Wpajanie norm i zasad moralnych zaczyna się w tym systemie wychowawczym późno, opóźniony jest także proces socjalizacji dziecka. Dziecko przywykłe do takiego sposobu wychowania niełatwo wyzbywa się swojego egocentryzmu i z trudem przystosowuje się do grupy rówieśniczej. Jak wynika z badań przeprowadzonych przez R. Pawłowską, postawa liberalna najczęściej była prezentowana przez matki i ojców. Autorka podkreśla, iż w odczuciu badanych następował brak kontroli ze strony rodziców czasu wolnego dzieci, oraz nawiązywanie kontaktów z grupami nieformalnymi, co wprowadziło wiele młodzieży na drogę przestępczą. Rodzice nie byli konsekwentni w przestrzeganiu ustalonych reguł wobec dzieci. Dorastający nie byli wdrażani do prac domowych a także nie posiadali w domu żadnych stałych obowiązków.

Niejednolitość wymagań oraz sposobów oceny i kontroli zachowania się dziecka może cechować postępowanie każdego rodziców albo jednego z nich, ojca lub matki. Styl wychowania w rodzinie jest wówczas niekonsekwentny. Charakteryzuje do zmienność i przypadkowość oddziaływań na dziecko. Zależnie od chwilowego samopoczucia rodzice są dla dziecka bardziej lub mniej wyrozumiali, nie zwracając uwagi na jego wybryki lub, kiedy indziej surowo za nie karzą, okazują mu czułość i darzą zainteresowaniem, to znów w podobnej sytuacji zachowują się wobec dziecka obojętnie lub nawet wrogo. W związku z tym, iż dziecko nigdy nie wie jak zachowają się rodzice, nie jest w stanie przyswoić sobie właściwych norm moralnych. Zagrożone jest także jego poczucie bezpieczeństwa.
Odmianą stylu niekonsekwentnego jest okazjonalny styl wychowanie, charakteryzujący się brakiem sprecyzowanych linii postępowania wobec dziecka. Rodzice przejawiają inicjatywę wychowawczą tylko pod naciskiem konkretnych sytuacji, ich działanie jest doraźne. Dzieci tak wychowywane, jak podkreśla Cz. Czapów, tracą do rodziców szacunek, są agresywne wobec rówieśników. Rówieśników wielu badań wynika, iż dzieci wychowywane w rodzinach o stylu autokratycznym, liberalnym i niekonsekwentnym, ujawniają bardziej różnorodne formy zachowań agresywnych, niż dzieci z domów o demokratycznym charakterze wychowawczym.
W wyniku analiz można stwierdzić istotne różnice w stylach wychowanie rodzinnego dorastających. Dla dorastających przejawiających nadmierną agresję charakterystyczne jest ignorowanie przez rodziców ich potrzeby, także podczas kontaktów emocjonalnych, autorytarne lub surowe, a także niedostateczne przywiązywanie uwagi do wychowania swoich dzieci. Jednocześnie autorka podkreśla, że wysokiej agresywności dorastających sprzyja także zmiana w stylu wychowania, charakteryzująca się przechodzeniem od bacznej uwagi zwracającej na dziecko do emocjonalnego odrzucenia.
W powstawaniu zachowań agresywnych istotną rolę odgrywają rodziny dotknięte alkoholizmem. Rodzina alkoholowa to taka, w której przynajmniej jeden z członków nadmiernie pije alkohol. Naużywanie alkoholu przez któregoś z rodziców ma duży wpływ na atmosferę domową, na naukę szkolną dzieci, na ich rozwój fizyczny jak i emocjonalny. Wśród dzieci obserwuje się niepewność, bezsilność, strach o przyszłość i nieufność wobec otoczenia. Niemożność przewidywania zachowań alkoholika, chaos, brak konsekwencji, arbitralność sprawują, że członkowie rodziny powiązani są węzłami krzywdy, winy, agresji i koncentracją się wokół wstydu, żalu, złości, lęku, poczucia winy i krzywdy. Rodzina taka poprzez zaniedbywanie ról rodzicielskich, nie dostarcza swemu potomstwu prawidłowych wzorów postępowania. Według danych około 60% dzieci charakteryzuje infantylizm uczuciowy, nadpobudliwość psychoruchowa, przejawianie zachowań agresywnych oraz trudności w sferze kontaktów społecznych.
Rodzina czy środowisko nie zapewnia dzieciom należnych warunków do nauki szkolnej, ponieważ nie sprzyjają temu ani warunki mieszkaniowe ani panujące stosunki w rodzinie. Niedostatek materialny rodzin nadużywających alkoholu, pogłębiony ciągłą utratą pieniędzy na alkohol, zaburza gospodarczo – materialną i opiekuńczo – wychowawczą sferę funkcjonowania rodziny. W wyniku tego dzieci te mają zaburzenia w przystosowaniu do środowiska, ponadto są mało staranne w wychowaniu zadań i poleceń. Trudności wychowawcze w stosunku do tych dzieci z rodzin alkoholowych przejawiają się głównie w zachowaniach agresywnych. Ważnym aspektem wychowania w rodzinie jest również to czy jest ona pełna czy niepełna.