Czy agresja rośnie razem z ciałem?

Szczegóły

Nadrzędna kategoria: ROOT

Kategoria: Zdrowie psychiczne

Czy Agresja rośnie razem z ciałem?

Zachowania agresywne uczniów w starszym wieku szkolnym.

Spośród wszystkich faz rozwojowych dojrzewanie stanowi, zdaniem wielu badaczy i praktyków, szczególną fazę w życiu człowieka. W okresie tym zachodzą nie tylko zmiany fizyczne, ale i psychiczne. Poszukiwanie nowych wzorów społecznych. Sięganie po nowe osobiste i społeczne doświadczenie, wyrażanie niezależność od innych. Nastolatek osiąga nowy status społeczny a tym samym zwiększa się jego możliwość osiągania celów. W tym, więc okresie życia dokonują się gruntowne przemiany związane z poczuciem tożsamości osobistej i społecznej. W naukach medycznych mówi się o dojrzewaniu, podkreślając tym terminem fizjologiczne dojrzewanie organizmu, to jest rozwój i doskonalenie poszczególnych jego funkcji.

Czas przemian, buntu, potrzeby niezależności

Młodzież w okresie dojrzewania, to grupa społeczna o dużym indywidualnym zróżnicowaniu. Nastolatek wchodzący w ten burzliwy etap rozwoju zabiega o uznanie i utrzymanie należnego statusu społecznego. W jego psychice dokonują się gruntowne zmiany związane z poczuciem tożsamości osobistej i społecznej. Dorastający walczy o swą niezależność i wyraża gwałtownie swój protest przeciwko ograniczającej jego swobodę władzy grupy dorosłych. Zmaganie się w tym okresie z trudnościami i zagrożeniami o charakterze społecznym stanowi trudność dla dorastających. Według B. Zazzo, trudności w porozumiewaniu się z rodzicami są wyrazem szerszych problemów, z jakimi boryka się młodzież. Zdaniem autorki, dorastający traktują rodziców jako wrogie pokolenie, młodzież zarzuca rodzicom, brak zrozumienia, konserwatyzm, sztywność myślenia, przestarzały tradycjonalizm. Jednocześnie autorka uważa, że stosunek młodzieży do rodziców zmienia się wraz z wiekiem oraz w zależności od różnic kulturowych.

Mówiąc o okresie trudnym najczęściej, w domyśle jest okres dojrzewania. W tym okresie mają miejsce wewnętrzne procesy, ktore w efekcie doprowadzają do ukształtowania autonomicznego „ja”, sensu swej działalności, osobowości. W tym okresie obserwuje się dużą poddatność na wszelkiego rodzaju wpływy, szczególnie wpływy grupy rówieśniczej. J. Lipińska sądzi, iż aby zaistnieć w grupie zaimponować rówieśnikom, zdobyć ich uznanie, ukazać swą ważność i silną pozycję w grupie często ten młody człowiek staje się agresywny.

Agresja Fizyczna.
W ostatnich latach obserwujemy wyjątkowy wzrost zachowań agresywnych dzieci i młodzieży. Bez wątpienia celem agresji jest wyrządzenie szkody podmiotowi agresji; określonym osobom lub grupom społecznym. Jest to jednak cel wtórny, który można określić jako wierzchołek góry lodowej. Zdaża się, że agresja jest traktowana jako specyficzna forma zabawy i zaspokojenia potrzeby doznawania przyjemności. Charakterystyczne dla okresu dorastania są agresja stosowane dla sprawdzenie siebie, często w połączeniu z chęcią zaimponowania rówieśnikom, zdobycia ich uznania, ukazania swej ważności i silnej pozycji w grupie. Chęć panowania nad innymi osiągana jest poprzez wzbudzanie atmosfery grozy lub podziwu dla zuchwałości. Nierzadko przemoc i agresja to aspekty zemsty powiązane z nienawiścią, u źródeł, której leży poniżanie, poczucie krzywdy, niesprawiedliwość a także zazdrość. Poza tym może by patologicznym sposobem rozwiązywania konfliktów oraz usuwania stanów napięcia i frustracji.

Z przeprowadzonych badań w 1997 roku przez Z. Brańkę uczniów klas V – VIII szkoły podstawowej wynika, iż wśród form zachowań agresywnych w zakresie agresji fizycznej dominują: popychanie, uderzanie, szczypanie, szarpanie odzieży, drapanie, plucie, kopanie.

Agresja Słowna
Sytuacjami szczególnie sprzyjającymi zachowaniom agresywnym są lekcje przedmiotowe i przerwa międzylekcyjna. W czasie lekcji szczególnie często występują sytuacje trudne, powodujące frustrację i gniew. Do najczęstszych przyczyn agresji w czasie lekcji należą, zdaniem G. Miłkowskiej – Olejniczak, obawa przed niską ocenę, brak swobody w wyrażaniu własnego zdania, antypatia nauczyciela wobec ucznia, lęk przed naganą. Ponadto obawa przed złośliwymi uwagami pod adresem ucznia a także przed pogorszeniem stosunków z kolegami. Wśród form i rodzajów, według Mikołajwskiej agrsji słownej występują przezwiska i wyśmiewanie.

Źródła nadmiernej agresji

Agresywne zachowanie się dzieci i młodzieży bywa następstwem oddziaływania wielu czynników, z jakimi dziecko styka się w ciągu swojego życia. Jeden z najbardziej rozpowszechnionych poglądów za zagadnienie przyczyn agresji wiąże się z domniemaniem, że jest ona przede wszystkim wynikiem wadliwego oddziaływania środowiska rodzinnego. Liczni autorzy zajmujący się tą problematyką przytaczają w swych badaniach szereg szczegółowych czynników występujących w środowisku rodzinnym i związanych z agresją, jak np. styl wychowania w rodzinie, alkoholizm rodziców, zachowanie agresywne rodziców, stosowanie surowych kar wobec dzieci, pozwalanie na agresję, zachęcanie do agresji i wiele innych.
Na rozwój dziecka i jego zachowanie, zdaniem Z. Skornego, mogą wpływać w życiu rodzinnym takie czynniki jak: nieszczęśliwy wypadek, śmierć jednego z członków rodziny, gwałtowny konflikt czy niespodziewana rozłąka z rodzicami. Autor twierdzi, iż czynniki te wywierają szczególnie niekorzystny wpływ na dziecko wtedy, gdy łączy je silne więzy uczuciowe z członkiem rodziny. Według L. Kirwil wpływ na powstanie agresji u dzieci ma klimat rodziny, w której się wychowują. Jej zdaniem podstawowymi własnościami klimatu są spójność, oraz plastyczność relacji między członkami rodziny. Przez spójność autorka rozumie odczuwanie przez wszystkich członków rodziny emocjonalnej i behawioralnej wspólnoty; wspólnotę tę określa jako wzajemna wspieranie się, harmonię, przyjaźń, oraz brak konfliktów pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny. Z kolei plastyczność rodziny to zdolność do zmieniania swojej struktury organizacyjnej w odpowiedzi na najważniejsze wydarzenia, zachodzące wewnątrz rodziny i poza nią. Autorka stwierdziła, iż wzrastanie w czasie wkraczania w wiek dorastania w klimacie rodziny ograniczającym możliwości intensyfikacji roli płci, specyficznej dla dziecka, prowadzi do manifestacji agresji przez dziecko w fazie wczesnej adolescencji.
Dosyć konkretnie i szczegółowo o czynnikach środowiska rodzinnego, mających wpływ na postawę dzieci pisze E. Jackowska. Wymienia ona między innymi; czynniki ekonomiczno – społeczne, określające pozycję społeczną rodziny jak warunki bytowe, poziom dochodów, sytuacja mieszkaniowa. Czynniki kulturowe określające poziom kultury życia codziennego jak wykształcenie rodziców, wzorzec kulturowy obowiązujący w rodzinie, zasady wychowania dzieci i sposób spędzania czasu wolnego. Czynniki pedagogiczne określające metody i środki stosowane w wychowaniu dzieci a także wymienia czynniki psychiczno – społeczne określające strukturę rodziny i stosunki wewnątrzrodzinne.
Środowisko rodzinne wywiera decydujący wpływ na rozwój społecznej osobowości dziecka. Badania dotyczące problemu zaspakajania potrzeba w rodzinie wykazały, że istnieje związek między zachowaniem agresywnym dzieci i młodzieży, a nie zaspokajaniem potrzeb biologicznych i przede wszystkim psychicznych, takich jak miłość i bezpieczeństwo. Atmosfera wychowawcza domu rodzinnego wytwarza pewien specyficzny klimat, który albo sprzyja rozwojowi psychicznemu lub go hamuje. Mówiąc o atmosferze wychowawczej mamy na myśli styl wychowania – przejawiający się stosunkiem rodziców do dzieci, sposobami nagradzania i karania oraz znajomością potrzeb dziecka.

Badania wielu autorów dowiodły, iż istotnym czynnikiem wpływającym na powstawanie zachowań agresywnych jest styl wychowania w rodzinie. Wśród wyodrębnionych w literaturze systemów wychowawczych można wyróżnić takie, które wpływają pozytywnie na rozwój osobowości dziecka, które są dla psychiki dziecka szkodliwe. Najczęściej wyróżniane są style wychowawcze: demokratyczny, autokratyczny, liberalny, okazjonalny i niekonsekwentny. W stylu demokratycznym naczelną zasadą jest poszanowanie praw wszystkich członków rodziny. Zakres obowiązków przywilejów jest dla każdego ustalony przez rodziców dzieci. Rodzice uczą się poszanowania pracy, szanują pracę dziecka, rozwijają jego aktywność, współdziałają z nim, cieszą się z jego sukcesów, sukcesów razie porażki wspierają radę lub zachęcają. Demokratyczny styl wychowania używa sięga najbardziej korzystny dla rozwoju osobowości dziecka.
Założeniem stylu autokratycznego jest stwierdzenie, że rodzice zawsze mają rację a obowiązkiem dziecka jest bezwzględne posłuszeństwo. Decyzje w sprawach rodziny i dzieci podejmują rodzice. Rodzice karzą dziecko za wszelkie wykroczenia w przekonaniu, że tylko surowe kary przynoszą najlepsze efekty w wychowaniu. Dziecko żyje obok rodziców, wciąż przez nich strofowane i zmuszane do posłuszeństwa. W rodzinie autokratycznej, kary, nagrody i inne środki wychowawcze stosuje się konsekwentnie i dziecko zdaje sobie sprawę, że nie ma od nich odwołania. Wie też, że rodzice kontrolują jego postępowania i żadne wykroczenia nie ujdzie ich uwadze. Zdaniem M. Przetecznikowej, autokratyczny styl wychowania, zwłaszcza w jego skrajnej postaci, nie sprzyja na ogół osiąganiu pozytywnych efektów w dziedzinie kształtowania osobowości dziecka. Dzieci przyzwyczajone do bezwzględnego posłuszeństwa, a darzące rodziców uczuciem przejmują często wzorce postępowania rodziców, zachowują się despotycznie i okrutnie wobec młodszych lub starszych kolegów. Z kolei inne, zdaniem autorki, są zastraszanie i uleganie, a jeszcze inne buntują się przeciw ustawicznemu przymusowi i stają się agresywne w sposób jawny lub ukryty.
Z pozostawieniem dziecku całkowitej swobody wiąże się styl wychowania liberalnego. Rodzice nie hamują aktywności dziecka i spełniają wszystkie zachcianki, okazują zainteresowanie jego sprawami wtedy, gdy samo tego żąda. Wpajanie norm i zasad moralnych zaczyna się w tym systemie wychowawczym późno, opóźniony jest także proces socjalizacji dziecka. Dziecko przywykłe do takiego sposobu wychowania niełatwo wyzbywa się swojego egocentryzmu i z trudem przystosowuje się do grupy rówieśniczej. Jak wynika z badań przeprowadzonych przez R. Pawłowską, postawa liberalna najczęściej była prezentowana przez matki i ojców. Autorka podkreśla, iż w odczuciu badanych następował brak kontroli ze strony rodziców czasu wolnego dzieci, oraz nawiązywanie kontaktów z grupami nieformalnymi, co wprowadziło wiele młodzieży na drogę przestępczą. Rodzice nie byli konsekwentni w przestrzeganiu ustalonych reguł wobec dzieci. Dorastający nie byli wdrażani do prac domowych a także nie posiadali w domu żadnych stałych obowiązków.

Niejednolitość wymagań oraz sposobów oceny i kontroli zachowania się dziecka może cechować postępowanie każdego rodziców albo jednego z nich, ojca lub matki. Styl wychowania w rodzinie jest wówczas niekonsekwentny. Charakteryzuje do zmienność i przypadkowość oddziaływań na dziecko. Zależnie od chwilowego samopoczucia rodzice są dla dziecka bardziej lub mniej wyrozumiali, nie zwracając uwagi na jego wybryki lub, kiedy indziej surowo za nie karzą, okazują mu czułość i darzą zainteresowaniem, to znów w podobnej sytuacji zachowują się wobec dziecka obojętnie lub nawet wrogo. W związku z tym, iż dziecko nigdy nie wie jak zachowają się rodzice, nie jest w stanie przyswoić sobie właściwych norm moralnych. Zagrożone jest także jego poczucie bezpieczeństwa.
Odmianą stylu niekonsekwentnego jest okazjonalny styl wychowanie, charakteryzujący się brakiem sprecyzowanych linii postępowania wobec dziecka. Rodzice przejawiają inicjatywę wychowawczą tylko pod naciskiem konkretnych sytuacji, ich działanie jest doraźne. Dzieci tak wychowywane, jak podkreśla Cz. Czapów, tracą do rodziców szacunek, są agresywne wobec rówieśników. Rówieśników wielu badań wynika, iż dzieci wychowywane w rodzinach o stylu autokratycznym, liberalnym i niekonsekwentnym, ujawniają bardziej różnorodne formy zachowań agresywnych, niż dzieci z domów o demokratycznym charakterze wychowawczym.
W wyniku analiz można stwierdzić istotne różnice w stylach wychowanie rodzinnego dorastających. Dla dorastających przejawiających nadmierną agresję charakterystyczne jest ignorowanie przez rodziców ich potrzeby, także podczas kontaktów emocjonalnych, autorytarne lub surowe, a także niedostateczne przywiązywanie uwagi do wychowania swoich dzieci. Jednocześnie autorka podkreśla, że wysokiej agresywności dorastających sprzyja także zmiana w stylu wychowania, charakteryzująca się przechodzeniem od bacznej uwagi zwracającej na dziecko do emocjonalnego odrzucenia.
W powstawaniu zachowań agresywnych istotną rolę odgrywają rodziny dotknięte alkoholizmem. Rodzina alkoholowa to taka, w której przynajmniej jeden z członków nadmiernie pije alkohol. Naużywanie alkoholu przez któregoś z rodziców ma duży wpływ na atmosferę domową, na naukę szkolną dzieci, na ich rozwój fizyczny jak i emocjonalny. Wśród dzieci obserwuje się niepewność, bezsilność, strach o przyszłość i nieufność wobec otoczenia. Niemożność przewidywania zachowań alkoholika, chaos, brak konsekwencji, arbitralność sprawują, że członkowie rodziny powiązani są węzłami krzywdy, winy, agresji i koncentracją się wokół wstydu, żalu, złości, lęku, poczucia winy i krzywdy. Rodzina taka poprzez zaniedbywanie ról rodzicielskich, nie dostarcza swemu potomstwu prawidłowych wzorów postępowania. Według danych około 60% dzieci charakteryzuje infantylizm uczuciowy, nadpobudliwość psychoruchowa, przejawianie zachowań agresywnych oraz trudności w sferze kontaktów społecznych.
Rodzina czy środowisko nie zapewnia dzieciom należnych warunków do nauki szkolnej, ponieważ nie sprzyjają temu ani warunki mieszkaniowe ani panujące stosunki w rodzinie. Niedostatek materialny rodzin nadużywających alkoholu, pogłębiony ciągłą utratą pieniędzy na alkohol, zaburza gospodarczo – materialną i opiekuńczo – wychowawczą sferę funkcjonowania rodziny. W wyniku tego dzieci te mają zaburzenia w przystosowaniu do środowiska, ponadto są mało staranne w wychowaniu zadań i poleceń. Trudności wychowawcze w stosunku do tych dzieci z rodzin alkoholowych przejawiają się głównie w zachowaniach agresywnych. Ważnym aspektem wychowania w rodzinie jest również to czy jest ona pełna czy niepełna.

Agresja jako nawyk

Koncepcja agresji jako nawyku związana jest głównie z nazwiskiem. Bandery i R. H. Waltera. Głosi ona, że zachowania agresywne są jak wszystkie inne zachowania wyuczone i to przede wszystkim w oparciu o warunkowania instrumentalne oraz o modelowanie. Według. Szewczyka nawykiem będziemy nazywali takie zachowanie dobrze utrwalone, do tego stopnia, że jest już zautomatyzowane i realizowane bez pełni kontroli świadomości. Nawykiem nie może być żadna tendencja, czy skłonność.
Zdaniem A. Bussa agresja to nawyk napastowania. Podkreśla on, że agresywność może być trwałą cechą charakteryzującą całą osobowość człowieka. Określa on także cztery czynniki determinujące siłę agresywności u danej jednostki. Jednym z nich jest częstotliwość intensywność doznanych napaści, frustracji i przykrości. Są to warunki, które poprzedzają agresją. A.Buss twierdzi, że: „istnieje większe prawdopodobieństwo, że chronicznie agresywna będzie ta jednostka, na którą działało wiele bodźców wywołujących gniew, niż jednostka, na którą działało niewiele”.
Drugim czynnikiem decydującym o sile agresywności u człowieka jest stopień wzmocnienia agresywnego czy napastliwego zachowania, jak: zmniejszanie gniewu po „wyładowaniu się” w postaci zbicia lub zwymyślania kogoś, wyeliminowania przykrych bodźców zewnętrznych przez zużycie siły fizyczne, czy też słownej, osiągnięcie różnych nagród za pośrednictwem działania a opisany sposób. Nagrody te nie muszą być tak bezpośrednio związane z przejawami gniewu, jak wyrządzanie komuś krzywdy. Nagrodą może byś sukces, dominacja. Kara osłabia zachowanie agresywne w wyniku jego zahamowania wywołanego przez konflikt lub zredukowanie siły nawyku. Nie wzmacnianie agresji, to znaczy stwarzanie takich sytuacji, w których zachowania agresywne nie dopuszczają do osiągnięcia nagród, również zmniejszenia siły nawyku agresji.

Kolejnym czynnikiem determinującym siłę agresywności jest fascylitacja. Fascylitacja według. Szewczyka to „niewyuczone chwilowo trwające zwiększenie siły wskutek wystąpienia, innego bodźca lub innej reakcji; natomiast psychologii społecznej oznacza pobudzenie, wzajemny wpływ członków grupy powodujący wzrost zachowań określonego rodzaju (…) wzajemne pobudzanie się członków grupy do czynów agresywnych”. A. Buss sugeruje, że rówieśnicy i starsi członkowie grupy czy rodziny mogą dostarczać modeli zachowania agresywnego, na których dana jednostka się wzoruje. W bardzo agresywnej grupie, czy rodzinie, jednostka będzie prawdopodobnie nagradzana za inicjowanie zachowań agresywnych, a także niejednokrotnie atakowana, w związku z tym często odczuje gniew.
Ostatni czynnik wpływający na agresywność jednostki stanowi jej temperament. Według niektórych badaczy zachowania agresywne stanowią wyuczony sposób zachowania się. Uważają oni, że to taki sposób postępowania, który jako reakcja instrumentalna prowadzi dostatecznie często do zaspokojenia takiej czy innej potrzeby, aby utrwalić się jako skuteczny, a więc dobry. Głównymi czynnikami pobudzającymi do uczenia się są kontakty społeczne, obserwacja naśladownictwo otoczenia. Zachowania, które utrwaliły się, musiały być wielokrotnie wzmacniane bezpośrednio lub pośrednio. Bezpośrednie wzmacnianie to takie, kiedy nagroda dotyczy zachowań samego uczącego się. Natomiast wzmocnienie pośrednie odnosi się do zachowania innych osób, które są modelami dla uczącego się.
Utrwalone zachowania agresywne, mogą być likwidowane poprzez uczenie. Takie uczenie, a raczej oduczanie, może polegać na konsekwentnym odmawianiu nagrody albo na aktywnym karaniu. Jeżeli zachowania agresywne są ignorowane, a inne sposoby prowadzące do zaspokojenia potrzeb są nagradzane, to zachowanie nienagrodzone będzie stopniowo zanikać. Kara także może prowadzić do zaniku zachowań społecznie agresywnych, ponieważ jej działanie polega na zahamowaniu zachowań agresywnych, lecz do wyuczenia się sposobów jej unikania. Stosowanie kar i nagród łącznie może znacznie ułatwić proces wyzbywania się agresywnego zachowania.

Odmiany Agresji

Tak jak nie ma zgodności, co do źródła agresji, tak i nie ma jasnego stanowiska, co do odmian agresji, ponieważ każda dyscyplina naukowa wprowadza własne pojęcia i rodzaje agresji. W niniejszej pracy przedstawię kilka najbardziej popularnych odmian agresji, z jakimi można się spotkać.
Agresja interpersonalna, jest definiowana jako czynności podejmowane o realizowane przez podmiot wobec innych ludzi – konkretnej osoby, tak zorganizowane, że ich następstwem jest szkoda, utrata cenionych społecznie wartości, cierpienie i ból. Mówiąc o agresji interpersonalnej, należy uwzględnić socjalizacyjne uwarunkowania tego zjawiska, czynniki sytuacyjne i środowiskowe oddziaływujące na jego własność i przebieg. Agresja interpersonalna jest czynnością niespecyficzną, może składać się z bardzo różnych form konkretnego zachowania się, jednakże, gdy zachowania te zostały zorganizowane, wówczas rezultatem ich jest ból, cierpienie, szkoda, które przyjmują postać jednoznaczną, wyróżniającą spośród innych interakcji międzyludzkich.
Niewątpliwie jedną z przyczyn agresywnego zachowania się dzieci są frustracje. Frustracja wywołuje wystąpienie agresji bezpośredniej, skierowanej przeciw osobom lub przedmiotom będących wcześniej powodem frustracji. Z kolei agresja skierowana na podmioty lub osobę nie będąca przedmiotem frustracji to agresja przemieszczona. Wyróżnia się również agresją instrumentalną, spełniającą funkcją narzędzia umożliwiającego osiągnięcie zamierzonego celu. Odmiany agresji możemy rozpatrywać pod kątem pełnionej przez nią funkcji obronnych i adopcyjnych. D. Kubacka – Jasiecka pisze o stanowiącej znaczną część zachowań agresywnych człowieka, których jest celem gotowości do agresji i odreagowanie napięcia. Ponadto autorka mówi o odmianie agresji spontanicznej, tak zwanej agresji dla przyjemności. Ej zdaniem określone właściwości temperamentalne oraz rozwojowe są powodem ukształtowania się mechanizmów, dzięki którym zachowania agresywne oraz ich rezultaty stają się poszukiwaną kategorią nagród.